KL Warschau, znany potocznie jako "Gęsiówka", stanowi jeden z najmroczniejszych rozdziałów w historii okupowanej Warszawy. Utworzenie tego obozu było kulminacją planów nazistowskich dotyczących wykorzystania ruin getta warszawskiego do celów koncentracyjnych. Jego historia odzwierciedla brutalność i bezwzględność polityki eksterminacyjnej Niemiec wobec ludności żydowskiej oraz innych narodowości podczas II wojny światowej.
Pierwsze plany dotyczące utworzenia obozu pracy w Warszawie pojawiły się w październiku 1942 roku. W tym okresie zaplanowano, że Żydzi zdolni do pracy, którzy przeżyli wcześniejsze akcje deportacyjne, zostaną skoncentrowani w specjalnych obozach. Po upadku powstania w getcie warszawskim, Heinrich Himmler 11 czerwca 1943 roku wydał rozkaz o utworzeniu obozu koncentracyjnego na terenie ruin getta. Teren ten obejmował między innymi kompleks Koszar Wołyńskich przy zbiegu ulic Gęsiej i Zamenhofa, znany wcześniej jako Areszt Centralny.
fot. Żołnierze kompanii "Giewont" Batalionu "Zośka" przeczesują teren zdobytej Gęsiówki, hitlerowskiego wiezienia w Warszawie. Widoczne baraki i wieże strażnicze.; Wikipedia; Domena publiczna
Areszt Centralny, istniejący od lipca 1941 roku, pełnił funkcję więzienia dla Żydów z warszawskiego getta oraz tych zatrzymanych po aryjskiej stronie miasta. W 1942 roku przetrzymywano tam również grupę Sinti i Romów. Areszt działał do późnego lata 1942 roku lub, według niektórych źródeł, do początku powstania w getcie.
Po upadku powstania w getcie warszawskim, Niemcy zadecydowali o przekształceniu fragmentu ruin w obóz koncentracyjny. Pierwszy transport więźniów, głównie kryminalistów z KL Buchenwald, przybył 19 lipca 1943 roku. Więźniowie ci stali się funkcyjnymi w nowo utworzonym obozie, pełniąc rolę kapo.
KL Warschau stał się miejscem przymusowej pracy dla więźniów, którzy byli zmuszani do ciężkich prac fizycznych, takich jak usuwanie gruzów czy pozyskiwanie surowców z ruin. Główną grupą więźniów byli Żydzi przewożeni z innych obozów oraz z różnych krajów Europy, co utrudniało im komunikację z miejscową ludnością i ograniczało możliwości ucieczki.
fot. Wielojęzyczna tablica ostrzegawcza przy ogrodzeniu obozu koncentracyjnego KL Warschau. Napis sporządzony w językach niemieckim, polskim, węgierskim i francuskim głosi: „Uwaga! Strefa neutralna. Bez ostrzeżenia się strzela!”; Wikipedia; domena publiczna
Warunki życia w KL Warschau były tragiczne. Fatalne warunki sanitarne i aprowizacyjne przyczyniały się do wysokiej śmiertelności. Szacuje się, że przez obóz przeszło co najmniej 7200 osób (niektórzy badacze mówią o 40 tys.), z czego blisko 20 tysięcy zginęło w wyniku morderczej pracy, chorób, egzekucji lub z innych przyczyn. Obóz był również miejscem masowych egzekucji, gdzie rozstrzeliwano polskich więźniów politycznych, cywilów oraz Żydów ujętych po aryjskiej stronie.
Wokół KL Warschau narosło wiele mitów. Chociaż istniało tam krematorium, brak jest dowodów na funkcjonowanie komory gazowej, co odróżniało ten obóz od innych nazistowskich ośrodków zagłady jak Treblinka, Bełżec czy Sobibór.
fot. Żołnierze kompanni "Giewont" Batalionu "Zośka" przeczesują teren zdobytej Gęsiówki, hitlerowskiego wiezienia w Warszawie.; Wikipedia; domena publiczna
W lipcu 1944 roku, w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej, Niemcy rozpoczęli ewakuację obozu, wysyłając więźniów w tzw. Marszach Śmierci do innych obozów na terenie III Rzeszy. 5 sierpnia 1944 roku, w trakcie Powstania Warszawskiego, żołnierze Batalionu "Zośka" uwolnili około 350 więźniów, w tym kobiety, co było jednym z kluczowych momentów tego powstania.
Po wojnie teren dawnego obozu został przejęty przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. W 1945 roku utworzono tam Centralny Obóz Pracy dla Odbudowy Warszawy, gdzie początkowo przetrzymywano niemieckich jeńców wojennych, a później przeciwników nowej władzy ludowej, głównie żołnierzy Armii Krajowej i Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Obóz funkcjonował do 1956 roku, po czym został zamknięty.
fot. Baraki i wieże strażnicze Gęsiowki, hitlerowskiego wiezienia w Warszawie po zdobyciu przez żołnierzy kompanii "Giewont" Batalionu "Zośka" dnia 5 VIII 1944 roku. Na zdjeciu dwóch z 348 uwolnionych Żydów i powstaniec stojący tyłem który został zidentyfikowany jako Juliusz Bogdan Deczkowski "Laudański".; Wikipedia; domena publiczna
Historia KL Warschau jest przykładem okrucieństw, jakich dopuszczali się naziści w okupowanej Polsce. Dzisiaj jest to miejsce pamięci, które przypomina o tragedii tysięcy ludzi, którzy stracili tam życie. Dla współczesnych badaczy, takich jak dr Martyna Grądzka-Rejak, ważne jest odkrywanie i dokumentowanie historii tego obozu, aby prawda o jego istnieniu i funkcjonowaniu była znana przyszłym pokoleniom.
Copyright © Copyright 2026 Poszukiwania.pl