W 2018 roku na półwyspie Apszerońskim w Azerbejdżanie dokonano niezwykłego odkrycia, które zrewolucjonizowało nasze rozumienie historii gier planszowych. Znaleziono tam starożytną planszę do gry, znaną jako „Psy i szakale” lub „Gra 58 dołków”, której wiek i pochodzenie rzucają nowe światło na genezę jednej z najstarszych form rozrywki znanej ludzkości.
Gra „Psy i szakale”, nazywana również „Grą 58 dołków”, była popularna na przestrzeni tysięcy lat, od połowy epoki brązu aż po epokę żelaza. Nazwa gry pochodzi od wyrzeźbionych na figurach głów zwierząt, przypominających psy i szakale. Plansza do gry składała się z 58 dołków, ułożonych w dwóch równoległych rzędach po dziesięć dołków w każdym, otoczonych łukiem trzydziestu ośmiu dołków. Zasady gry, choć wciąż nie do końca poznane, były prawdopodobnie skomplikowane, o czym świadczą linie łączące niektóre dołki oraz ich różnorodne oznaczenia.
Dotychczas najstarsze plansze tego typu znajdowano głównie w Egipcie, Mezopotamii, Lewancie i Anatolii. Przykładem może być plansza odkryta w grobowcu el-Asasifa w Egipcie, datowana na lata 2064–1952 p.n.e. Na tej podstawie wielu archeologów zakładało, że gra ta powstała w starożytnym Egipcie i stamtąd rozprzestrzeniła się na inne obszary. Odkrycie z Azerbejdżanu podważa jednak tę teorię, sugerując, że jej korzenie mogą być głębiej zakorzenione w Azji, a nie w Egipcie.
W 2018 roku zespół archeologów prowadzący badania na półwyspie Apszerońskim odkrył szereg plansz do gry, w tym jeden szczególnie dobrze zachowany egzemplarz w Rezerwacie Narodowym Gobustan, w schronisku skalnym Çapmalı. Odkrycie to wywołało sensację w świecie nauki, ponieważ wskazuje, że gra była obecna na Kaukazie Południowym już w trzecim tysiącleciu p.n.e. — na długo zanim pojawiła się w Egipcie.
Badania wykazały, że plansza ta, wyrzeźbiona w kamieniu, nosi cechy charakterystyczne dla „Gry 58 dołków”, co sugeruje, że była używana do tej samej formy rozrywki. Jednakże jej wiek, ustalony na podstawie kontekstu archeologicznego, jest znacznie starszy niż jakiekolwiek znane dotychczas plansze z Egiptu.
Odkrycie z Azerbejdżanu otwiera nowe możliwości interpretacyjne dotyczące pochodzenia „Gry 58 dołków”. Analiza plansz i ich rozmieszczenia geograficznego sugeruje, że gra mogła powstać w Azji, a nie w Egipcie, jak dotychczas przypuszczano. Plansze znalezione na Półwyspie Apszerońskim mają cechy wspólne z innymi planszami z południowo-zachodniej Azji, co może świadczyć o szerokich kontaktach międzykulturowych w tej części świata.
Archeolodzy Walter Crist i Rahman Abdullayev, którzy opublikowali wyniki badań w European Journal of Archaeology, podkreślają, że różnorodność wzorów plansz do gry w południowo-zachodniej Azji oraz ich wczesne pojawienie się w tym regionie stanowią mocne argumenty za tym, że gra ta mogła pochodzić z terenów położonych dalej na północ niż Egipt.
Odkrycie z Gobustanu ma także szersze znaczenie dla zrozumienia historii regionu. Analiza ceramiki i innych artefaktów znalezionych w miejscach takich jak Çapmalı sugeruje, że Półwysep Apszeroński nie był odizolowany, lecz stanowił część większej sieci kulturowej, która łączyła narody Kaukazu z cywilizacjami na południu, w tym z Mezopotamią i Egiptem. Wskazuje to na istnienie rozległych kontaktów handlowych i kulturowych, które umożliwiały wymianę idei, w tym także gier planszowych.
Gra mogła odgrywać ważną rolę w codziennym życiu ludzi zamieszkujących ten region, szczególnie w miesiącach zimowych, kiedy pasterze osiedlali się w schroniskach takich jak Gobustan. To, że gra była obecna w różnych częściach południowo-zachodniej Azji, może świadczyć o jej popularności i znaczeniu w życiu społecznym tych społeczności.
Chociaż odkrycie na Półwyspie Apszerońskim rzuca nowe światło na pochodzenie „Gry 58 dołków”, autorzy badania zaznaczają, że potrzeba więcej dowodów, aby przypisać konkretnej kulturze jej wynalezienie. Niemniej jednak odkrycie to stanowi ważny krok w kierunku lepszego zrozumienia historii gier planszowych i ich roli w dawnych społeczeństwach.
W miarę jak archeolodzy będą kontynuować badania w regionie Kaukazu i innych częściach Azji, możliwe jest, że zostaną odkryte kolejne plansze do gry lub inne artefakty, które pomogą wyjaśnić, skąd naprawdę pochodzi „Gra 58 dołków”. Tymczasem odkrycie z Azerbejdżanu pozostaje fascynującym przykładem, jak jedno znalezisko może zmienić nasze rozumienie historii i kultury.
źródło:
1. Arkeonews
Copyright © Copyright 2026 Poszukiwania.pl